ഭരണഘടനാപരമായ ആകസ്മികതകളും അധികാര സമവാക്യങ്ങളും: ഇന്ത്യയിലെ അപ്രതീക്ഷിത പ്രധാനമന്ത്രിമാരുടെയും പദം നഷ്ടപ്പെട്ട നേതാക്കളും

പാർലമെന്ററി ജനാധിപത്യത്തിൽ എക്സിക്യൂട്ടീവ് അധികാര കൈമാറ്റം ഭരണഘടനാപരമായ ചട്ടക്കൂട്, പാർട്ടിയിലെ അധികാരശ്രേണികൾ, മാറിമറിയുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങൾ, നേതാക്കളുടെ വ്യക്തിഗത സവിശേഷതകൾ എന്നിവയുടെ ചേരുവയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇന്ത്യയിൽ പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിന്റെ വികാസം, കോൺഗ്രസിന്റെ ഏകകക്ഷി ആധിപത്യത്തിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ സഖ്യസങ്കൽപ്പങ്ങളിലേക്കും ഗ്രൂപ്പ് പോരുകളിലേക്കും മാറിയ ചരിത്രത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. 1980-കളുടെ അവസാനത്തിലും 1990-കളിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലുണ്ടായ അസ്ഥിരതയും അപ്രതീക്ഷിതമായ അധികാര മാറ്റങ്ങളും ചില അപൂർവ്വ രാഷ്ട്രീയ സംഭവവികാസങ്ങൾക്ക് വഴിവെച്ചു.

ഈ പഠനം അപ്രതീക്ഷിതമായി പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിലെത്തിയ അഞ്ച് നേതാക്കളുടെയും (വിശ്വനാഥ് പ്രതാപ് സിംഗ്, ചന്ദ്രശേഖർ, പി.വി. നരസിംഹറാവു, എച്ച്.ഡി. ദേവെഗൗഡ, ഐ.കെ. ഗുജ്‌റാൾ), പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്തെത്തി അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട അഞ്ച് നേതാക്കളുടെയും (ശരദ് പവാർ, എൽ.കെ. അദ്വാനി, മുരളി മനോഹർ ജോഷി, സോണിയ ഗാന്ധി, ജ്യോതി ബസു) വ്യക്തിത്വ സവിശേഷതകൾ, വ്യക്തിഗത താല്പര്യങ്ങൾ, പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ, പിന്തുണച്ചവർ, പതനം/രാജിവെക്കേണ്ടിവന്ന സംഭവങ്ങൾ, പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ എന്നിവ വിശദമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

അപ്രതീക്ഷിതമായി പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിലെത്തിയ അഞ്ചു നേതാക്കൾ

1. വിശ്വനാഥ് പ്രതാപ് സിംഗ്

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

മാണ്ഡയിലെ രാജകുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച വി.പി. സിംഗ്, രാജീവ് ഗാന്ധി മന്ത്രിസഭയിലെ ധനമന്ത്രി, പ്രതിരോധമന്ത്രി എന്നീ നിലകളിൽ പ്രവർത്തിച്ച ശേഷമാണ് കോൺഗ്രസുമായി തെറ്റിപ്പിരിയുന്നത്. ബോഫോർസ് കേസ് പുറത്തുകൊണ്ടുവന്നതോടെ അഴിമതിക്കൈക്കറയില്ലാത്ത നേതാവെന്ന പേരിൽ ജനകീയനായ അദ്ദേഹം, അഴിമതിവിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന് നേതൃത്വം നൽകി ജനതാദളിനും നാഷണൽ ഫ്രണ്ട് സഖ്യത്തിനും രൂപം നൽകി.

തന്ത്രശാലിയും സങ്കീർണ്ണവുമായ വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. തത്വങ്ങളിൽ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്ത ആളായി കാണപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിച്ച അദ്ദേഹം, പലപ്പോഴും രാജിക്കത്തുകൾ നൽകുന്ന തന്ത്രത്തിലൂടെ എതിരാളികളെ സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കി. എളിയ പെരുമാറ്റത്തിനു പിന്നിൽ ചിട്ടയായ രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ സൂക്ഷിച്ച സിംഗിന് ചിത്രരചന, കവിതാരചന, ഫോട്ടോഗ്രാഫി എന്നിവയിലായിരുന്നു സവിശേഷമായ താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1989-ലെ പൊതുതിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ അഴിമതിവിരുദ്ധ തരംഗം ആളിക്കത്തിച്ചാണ് നാഷണൽ ഫ്രണ്ട് അധികാരത്തിലെത്തിയത്. ഇടത് പാർട്ടികളും ഭാരതീയ ജനതാ പാർട്ടിയും പുറത്തുനിന്ന് പിന്തുണ പ്രഖ്യാപിച്ചു. 1989 ഡിസംബർ 1-ന് പാർലമെന്റിലെ സെൻട്രൽ ഹാളിൽ അരുൺ നെഹ്റുവും മറ്റും ചേർന്ന് സൂത്രധാരണം ചെയ്ത തന്ത്രപ്രകാരം, വി.പി. സിംഗ് ആദ്യം ഹരിയാന നേതാവ് ചൗധരി ദേവി ലാലിന്റെ പേര് നേതാവായി നിർദ്ദേശിച്ചു.

സിംഗ് പിന്മാറുകയാണെന്ന് കരുതി ചന്ദ്രശേഖർ അതിനെ പിന്തുണച്ചെങ്കിലും, മുൻകൂട്ടി ആസൂത്രണം ചെയ്തതുപോലെ ദേവി ലാൽ സ്ഥാനം നിരസിക്കുകയും പകരം വി.പി. സിംഗിന്റെ പേര് നിർദ്ദേശിക്കുകയും അജിത് സിംഗ് അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചെയ്ത് വി.പി. സിംഗിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഉറപ്പിച്ചു.   

വീഴ്ചയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

1989 ഡിസംബർ 2-ന് സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത സിംഗ് സർക്കാരിന് തുടക്കം മുതലേ പ്രതിസന്ധികൾ നേരിടേണ്ടി വന്നു. അധികാരമേറ്റ് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കേന്ദ്ര ആഭ്യന്തരമന്ത്രി മുഫ്തി മുഹമ്മദ് സയീദിന്റെ മകൾ റുബിയ സയീദിനെ കാശ്മീരി തീവ്രവാദികൾ തട്ടിയെടുക്കുകയും തീവ്രവാദികളെ മോചിപ്പിക്കേണ്ടി വരികയും ചെയ്തു. ദേവി ലാലുമായുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ മന്ത്രിസഭയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി.

ദേവി ലാലിന്റെ കർഷക പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ ചെറുക്കാനും ഇതര പിന്നോക്ക വിഭാഗ വോട്ട് ബാങ്ക് ഉറപ്പിക്കാനും സിംഗ് മണ്ഡൽ കമ്മീഷൻ റിപ്പോർട്ട് (27 ശതമാനം സംവരണം) നടപ്പിലാക്കി. ഇത് രാജ്യമെങ്ങും വൻ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കും ഡൽഹി സർവ്വകലാശാല വിദ്യാർത്ഥി രാജീവ് ഗോസ്വാമിയുടെ ആത്മാഹുതി ശ്രമത്തിനും കാരണമായി.

ഇതിനെതിരായ ഭാരതീയ ജനതാ പാർട്ടി മുന്നോട്ടുവെച്ച രാമരഥയാത്രയ്ക്കിടെ എൽ.കെ. അദ്വാനിയെ ബിഹാറിൽ ലാലു പ്രസാദ് യാദവ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തതോടെ പാർട്ടി പിന്തുണ പിൻവലിക്കുകയും 1990 നവംബർ 7-ന് വിശ്വാസവോട്ടെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെട്ട് സിംഗ് രാജിവെക്കുകയും ചെയ്തു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

ജനതാദൾ രൂപീകരണ ഘട്ടം മുതൽ വി.പി. സിംഗിന്റെ സ്ഥാനാർത്ഥിത്വത്തെ ശക്തമായി എതിർത്തത് ചന്ദ്രശേഖറായിരുന്നു. പിന്നീട് ഉപപ്രധാനമന്ത്രിയായ ദേവി ലാൽ ഭരണത്തിനുള്ളിൽ കലാപമുയർത്തി. ഒടുവിൽ അദ്വാനിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വിഭാഗവും, ചന്ദ്രശേഖറിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പാർട്ടി പിളർത്തിപ്പോയ 54 എം.പിമാരുമാണ് വി.പി. സിംഗ് സർക്കാരിന്റെ വീഴ്ച ഉറപ്പാക്കിയത്.   

2. ചന്ദ്രശേഖർ

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

കോൺഗ്രസിലെ പ്രശസ്തനായ തീവ്ര ചിന്താഗതിക്കാരനായ യുവനേതാവായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ചന്ദ്രശേഖർ, സോഷ്യലിസ്റ്റ് ആശയങ്ങളുടെ ഉറച്ച വക്താവായിരുന്നു. ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ നിലപാടുകളെ എതിർത്തതിന്റെ പേരിൽ അടിയന്തരാവസ്ഥക്കാലത്ത് ജയിൽവാസം അനുഭവിച്ച അദ്ദേഹം, 1983-ൽ കന്യാകുമാരി മുതൽ ഡൽഹി വരെ നടത്തിയ 4,000 കിലോമീറ്ററിലധികം ദൈർഘ്യമുള്ള ഭാരതയാത്രയിലൂടെ ദേശീയ ശ്രദ്ധ നേടി.

തുറന്നുപറയുന്ന സ്വഭാവവും വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത നിലപാടുകളുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. ആരുടെയും മുന്നിൽ തലകുനിക്കാത്ത പൗരുഷമുള്ള നേതാവായി അറിയപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തിന് രാഷ്ട്രീയ വായനയിലും ആശയപരമായ സംവാദങ്ങളിലുമായിരുന്നു പ്രധാന താല്പര്യം. ഹരിയാന അതിർത്തിയിലെ ബോണ്ട്സി ആശ്രമത്തിൽ ഗ്രാമീണ വികസനത്തിനും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിനുമായി അദ്ദേഹം സമയം ചെലവഴിച്ചു.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

വി.പി. സിംഗ് സർക്കാർ വീണതോടെ ജനതാദളിൽ പിളർപ്പുണ്ടാക്കി 54 എം.പിമാരുമായി സമാജ്‌വാദി ജനതാ പാർട്ടി (ജനതാദൾ-എസ്) രൂപീകരിച്ചതാണ് ചന്ദ്രശേഖറിന് അവസരമൊരുക്കിയത്. രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കോൺഗ്രസ് നൽകിയ പുറത്തുനിന്നുള്ള പിന്തുണയോടെ 1990 നവംബർ 10-ന് അദ്ദേഹം പ്രധാനമന്ത്രിയായി സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ദേവി ലാൽ ഉപപ്രധാനമന്ത്രിയായി.   

വീഴ്ചയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

രാജ്യത്തെ കടുത്ത സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയും പഞ്ചാബ്, അസം, ജമ്മു കശ്മീർ എന്നിവിടങ്ങളിലെ തീവ്രവാദ ഭീഷണികളും നേരിട്ടാണ് അദ്ദേഹം 7 മാസം ഭരിച്ചത്. എന്നാൽ, രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ പത്ത് ജൻപഥ് വസതിക്ക് മുന്നിൽ ഹരിയാനയിലെ രഹസ്യാന്വേഷണ വിഭാഗം പോലീസുകാർ നിരീക്ഷണം നടത്തിയെന്ന ആരോപണത്തെ തുടർന്ന് കോൺഗ്രസ് പാർലമെന്റ് നടപടികൾ ബഹിഷ്കരിച്ചു.

കോൺഗ്രസിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിന് വഴങ്ങാൻ വിസമ്മതിച്ച ചന്ദ്രശേഖർ 1991 മാർച്ച് 6-ന് രാജിവെച്ച് കാവൽ പ്രധാനമന്ത്രിയായി തുടരുകയായിരുന്നു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

ചന്ദ്രശേഖറിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രി മോഹങ്ങൾക്ക് 1989-ൽ തടസ്സമായി നിന്നത് വി.പി. സിംഗായിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കുകയും ഒടുവിൽ നിരീക്ഷണ വിവാദത്തിന്റെ പേരിൽ പിന്തുണ പിൻവലിച്ച് സർക്കാരിനെ താഴെയിറക്കുകയും ചെയ്തത് രാജീവ് ഗാന്ധിയും കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വവുമാണ്.   

3. പി.വി. നരസിംഹറാവു

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

ആന്ധ്രാപ്രദേശ് മുൻ മുഖ്യമന്ത്രിയും ബഹുഭാഷാ പണ്ഡിതനുമായിരുന്ന റാവു, ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ "ചാണക്യൻ" എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

തെലുഗു, ഹിന്ദി, മറാഠി, ഇംഗ്ലീഷ്, സ്പാനിഷ്, ഫ്രഞ്ച് തുടങ്ങി പത്തോളം ഭാഷകൾ ലളിതമായി കൈകാര്യം ചെയ്തിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് സാഹിത്യത്തിലും ഗ്രന്ഥരചനയിലുമായിരുന്നു ഏറെ താല്പര്യം. ശാന്തനും ഗൗരവക്കാരനുമായിരുന്ന അദ്ദേഹം മൗനത്തെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധമായി ഉപയോഗിച്ചു. 'ദ ഇൻസൈഡർ' എന്ന നോവൽ എഴുതിയ റാവു, വാർദ്ധക്യത്തിലും കമ്പ്യൂട്ടർ പ്രോഗ്രാമിംഗ് പഠിക്കാൻ സമയം കണ്ടെത്തി.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1991-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിനിടെ മേയ് 21-ന് രാജീവ് ഗാന്ധി കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ കോൺഗ്രസിൽ വലിയൊരു അധികാര ശൂന്യതയുണ്ടായി. സജീവ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച് ഹൈദരാബാദിലേക്ക് മടങ്ങാൻ പെട്ടി മുറുക്കിവെച്ച റാവുവിനെ ഈ സംഭവം വീണ്ടും മുൻനിരയിലെത്തിച്ചു.

സോണിയ ഗാന്ധി പാർട്ടി അധ്യക്ഷസ്ഥാനം നിരസിച്ചതോടെ, അർജുൻ സിംഗ്, എം.എൽ. ഫോത്തേദാർ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുതിർന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളും ഗാന്ധി കുടുംബ വിശ്വസ്തരും ചേർന്നാണ് റാവുവിനെ പാർട്ടി അധ്യക്ഷനായും പിന്നീട് പ്രധാനമന്ത്രിയായും ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവന്നത്.   

ഭരണവും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

244 സീറ്റുകൾ നേടി ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റക്കക്ഷിയായ കോൺഗ്രസ് ന്യൂനപക്ഷ സർക്കാർ രൂപീകരിച്ചു. ഡോ. മൻമോഹൻ സിംഗിനെ ധനമന്ത്രിയാക്കി നിയമിച്ച റാവു, ലൈസൻസ് രാജ് നിർത്തലാക്കുകയും വിപ്ലവകരമായ സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണത്തിന് തുടക്കമിടുകയും ചെയ്തു.

1992-ലെ ബാബറി മസ്ജിദ് തകർക്കൽ, അഴിമതി ആരോപണങ്ങൾ എന്നിവ നേരിട്ടിട്ടും, സഖ്യസമവാക്യങ്ങളിലൂടെ അഞ്ച് വർഷ കാലാവധി (1991-1996) തികച്ച ആദ്യ നെഹ്റു-ഗാന്ധിയേതര നേതാവായി മാറി. പിന്നീട് നന്ദ്യാൽ ഉപതിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വൻ ഭൂരിപക്ഷത്തോടെ അദ്ദേഹം ജയിച്ചു. 1996-ൽ കോൺഗ്രസ് തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെട്ടതോടെയാണ് അദ്ദേഹം പദവിയിൽ നിന്ന് മാറുന്നത്.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

റാവുവിന് പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്തേക്ക് വെല്ലുവിളിയുയർത്തിയത് മഹാരാഷ്ട്ര മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന ശരദ് പവാറായിരുന്നു. എന്നാൽ പവാർ സ്വതന്ത്ര വ്യക്തിത്വമുള്ള ആളായതിനാൽ അദ്ദേഹം അധികാരത്തിൽ വരുന്നത് തടയാൻ പത്ത് ജൻപഥ് വിശ്വസ്തരായ അർജുൻ സിംഗ്, എം.എൽ. ഫോത്തേദാർ, ആർ.കെ. ധവാൻ, വിൻസെന്റ് ജോർജ്ജ് എന്നിവർ റാവുവിനെ പിന്തുണച്ച് പവാറിനെ വെട്ടി മാറ്റുകയായിരുന്നു.   

4. എച്ച്.ഡി. ദേവെഗൗഡ

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

"മണ്ണിൽ അധ്വാനിക്കുന്ന കർഷകൻ" എന്ന ജനപ്രിയ പ്രതിച്ഛായയോടെ ഉയർന്നുവന്ന ദേവെഗൗഡ, കർണാടകയിലെ കർഷകപ്രസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെയും ഗ്രാമീണ രാഷ്ട്രീയത്തിലൂടെയും വളർന്നുവന്ന നേതാവാണ്. ലാളിത്യവും വിനയവും നിറഞ്ഞ സ്വഭാവമായിരുന്നെങ്കിലും സഖ്യ ചർച്ചകളിൽ ഉറച്ച നിലപാടുകൾ സ്വീകരിച്ചു.

കാർഷിക കാര്യങ്ങളിൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവുണ്ടായിരുന്ന അദ്ദേഹം കാർഷിക ഗവേഷണങ്ങളിലും ജ്യോതിഷത്തിലും തീവ്രമായി വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. ക്ഷേത്രദർശനങ്ങളും പാർലമെന്ററി നടപടിക്രമങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പഠിക്കലുമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റ് താല്പര്യങ്ങൾ.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1996-ൽ ആർക്കും ഭൂരിപക്ഷമില്ലാതെ വരികയും, 13 ദിവസം മാത്രം നീണ്ട വാജ്‌പേയി സർക്കാർ വീഴുകയും ചെയ്തതോടെ 13 പാർട്ടികളുടെ ഐക്യമുന്നണി രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു.

വി.പി. സിംഗ് സ്ഥാനം നിരസിക്കുകയും ജ്യോതി ബസുവിനെ സ്വന്തം പാർട്ടി വിലക്കുകയും ചെയ്തതോടെ, എൻ. ചന്ദ്രബാബു നായിഡു, എം. കരുണാനിധി, ഹർകിഷൻ സിംഗ് സുർജിത് എന്നിവർ ചേർന്ന് കർണാടക മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന ദേവെഗൗഡയെ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്തേക്ക് തിരഞ്ഞെടുത്തു. കോൺഗ്രസ് പുറത്തുനിന്ന് പിന്തുണ നൽകി.   

വീഴ്ചയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

1996 ജൂൺ 1-ന് പ്രധാനമന്ത്രിയായി അധികാരമേറ്റ അദ്ദേഹം ഗ്രാമീണ വികസനത്തിനും കാർഷിക മേഖലയ്ക്കും ഊന്നൽ നൽകി. എന്നാൽ തങ്ങളെ വേണ്ടത്ര ആലോചിക്കാതെയാണ് ഭരണം നടത്തുന്നതെന്ന് ആരോപിച്ച് 1997 ഏപ്രിലിൽ കോൺഗ്രസ് പിന്തുണ പിൻവലിച്ചു. വിശ്വാസവോട്ടെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെട്ടതോടെ 11 മാസത്തെ ഭരണത്തിന് ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന് രാജിവെക്കേണ്ടി വന്നു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

ദേവെഗൗഡയെ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് തെറിപ്പിച്ചത് അന്നത്തെ കോൺഗ്രസ് പ്രസിഡന്റ് സീതാറാം കേസരിയാണ്. ഐക്യമുന്നണി സർക്കാരിന് മേൽ കോൺഗ്രസിന്റെ ആധിപത്യം ഉറപ്പിക്കാനും സ്വന്തമായി പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള മോഹം കൊണ്ടും കേസരി നടത്തിയ നീക്കങ്ങളാണ് ഗൗഡയുടെ പതനത്തിന് കാരണമായത്.   

5. ഐ.കെ. ഗുജ്‌റാൾ

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

മുൻ നയതന്ത്രജ്ഞനും വിദേശകാര്യ വിദഗ്ദ്ധനുമായിരുന്ന ഗുജ്‌റാൾ, അയൽരാജ്യങ്ങളുമായി നല്ല ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള "ഗുജ്‌റാൾ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ" ശില്പിയാണ്. അടിയന്തരാവസ്ഥക്കാലത്ത് വിവരസാങ്കേതിക മന്ത്രിയായും പിന്നീട് റഷ്യയിലെ ഇന്ത്യൻ അംബാസഡറായും പ്രവർത്തിച്ചു.

സാംസ്കാരിക സമ്പന്നതയും മാന്യതയും കാത്തുസൂക്ഷിച്ച അക്കാദമിക് വ്യക്തിത്വമായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ഉറുദു കവിതകളിലും അന്താരാഷ്ട്ര വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വായനയിലും ലേഖനങ്ങളെഴുതുന്നതിലുമായിരുന്നു താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

ദേവെഗൗഡയെ മാറ്റിയാൽ ഐക്യമുന്നണി സർക്കാരിന് പിന്തുണ തുടരാമെന്ന് കോൺഗ്രസ് അറിയിച്ചതിനെ തുടർന്നാണ് പുതിയ നേതാവിനെ തിരഞ്ഞെടുത്തത്. സ്വന്തമായി ഗ്രൂപ്പ് ബലമില്ലാത്തതും എല്ലാവർക്കും സ്വീകാര്യനുമായ ഗുജ്‌റാളിനെ ചന്ദ്രബാബു നായിഡു, സുർജിത്, കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വം എന്നിവർ ചേർന്ന് പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർത്തി. 1997 ഏപ്രിൽ 21-ന് അദ്ദേഹം സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു.   

വീഴ്ചയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

1997 നവംബറിൽ രാജീവ് ഗാന്ധി വധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ജെയിൻ കമ്മീഷൻ ഇടക്കാല റിപ്പോർട്ട് ചോർന്നപ്പോൾ, വിഘടനവാദികളുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്ന് ആരോപിക്കപ്പെട്ട തമിഴ്‌നാട്ടിലെ സഖ്യകക്ഷി മന്ത്രിമാരെ കേന്ദ്രമന്ത്രിസഭയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കണമെന്ന് കോൺഗ്രസ് ആവശ്യപ്പെട്ടു. സഖ്യധർമ്മം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഗുജ്‌റാൾ ഇതിന് കൂട്ടാക്കാതിരുന്നതോടെ കോൺഗ്രസ് പിന്തുണ പിൻവലിക്കുകയും 1997 നവംബർ 28-ന് അദ്ദേഹം രാജിവെക്കുകയും ചെയ്തു.

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

ഗുജ്‌റാളിന്റെ സർക്കാരിനെ മറിച്ചിടാൻ ജെയിൻ കമ്മീഷൻ റിപ്പോർട്ട് രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കി മാറ്റി പിന്തുണ പിൻവലിച്ച സീതാറാം കേസരിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വമാണ് ഇതിന് പിന്നിൽ പ്രവർത്തിച്ചത്.

പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്തെത്തി അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട അഞ്ചു നേതാക്കൾ

6. ശരദ് പവാർ

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

38-ാം വയസ്സിൽ മഹാരാഷ്ട്ര മുഖ്യമന്ത്രിയായ മറാഠാ കരുത്തൻ, സഖ്യരാഷ്ട്രീയത്തിലെ സമർത്ഥനായ തന്ത്രജ്ഞൻ എന്നീ നിലകളിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നേതാവാണ് ശരദ് പവാർ. കഠിനാധ്വാനവും തന്ത്രപരമായ ദീർഘവീക്ഷണവും ഉള്ള വ്യക്തിത്വമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. ക്രിക്കറ്റ് ഭരണരംഗത്തും, ഗുസ്തി മത്സരങ്ങളുടെ പ്രോത്സാഹനത്തിലും കാർഷിക ഗവേഷണങ്ങളിലുമാണ് അദ്ദേഹത്തിന് സവിശേഷമായ താല്പര്യമുള്ളത്.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1991-ൽ രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ വധത്തിനുശേഷം നടന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റക്കക്ഷിയായപ്പോൾ, മഹാരാഷ്ട്ര മുഖ്യമന്ത്രിയായിരുന്ന പവാർ പാർലമെന്ററി പാർട്ടി നേതാവാകാനും പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനും രംഗത്തുവന്നു. പശ്ചിമേന്ത്യയിൽ നിന്നുള്ള ഭൂരിഭാഗം കോൺഗ്രസ് എം.പിമാരും അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ചു.

അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

എം.പിമാരുടെ വോട്ടെടുപ്പിൽ / തലയെണ്ണലിൽ പി.വി. നരസിംഹറാവുവിന് പവാറിനേക്കാൾ 35-ലധികം വോട്ടുകളുടെ മുൻതൂക്കം ലഭിച്ചു. പാർട്ടിയിലെ പിളർപ്പ് ഒഴിവാക്കാൻ പവാർ പിന്മാറുകയും റാവു മന്ത്രിസഭയിൽ പ്രതിരോധമന്ത്രി സ്ഥാനം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് 1999-ൽ സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ വിദേശബന്ധം ഉയർത്തിക്കാട്ടി പാർട്ടി വിട്ട് അദ്ദേഹം നാഷണലിസ്റ്റ് കോൺഗ്രസ് പാർട്ടി രൂപീകരിച്ചു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / വെട്ടിയവർ

പവാറിനെ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് വെട്ടിയത് പത്ത് ജൻപഥ് (സോണിയ ഗാന്ധി) വിശ്വസ്തരായ അർജുൻ സിംഗ്, എം.എൽ. ഫോത്തേദാർ, ആർ.കെ. ധവാൻ, വിൻസെന്റ് ജോർജ്ജ് എന്നിവരാണ്. പവാർ "നീണ്ട കാലം ഭരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളയാൾ" ആണെന്നും അദ്ദേഹം പ്രധാനമന്ത്രിയായാൽ ഗാന്ധി കുടുംബത്തിന്റെ സ്വാധീനം നഷ്ടപ്പെടുമെന്നും അവർ സോണിയയെ ധരിപ്പിച്ചു, തുടർന്ന് പ്രായമായ റാവുവിനെ മുൻനിർത്തി പവാറിനെ വെട്ടി.   

7. എൽ.കെ. അദ്വാനി

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

ഭാരതീയ ജനതാ പാർട്ടിക്ക് 2 സീറ്റിൽ നിന്ന് ദേശീയ തലത്തിൽ വൻ വളർച്ചയുണ്ടാക്കിയ സംഘാടകനും, രാമരഥയാത്രയുടെ സൂത്രധാരനുമായിരുന്നു എൽ.കെ. അദ്വാനി. അത്യന്തം അച്ചടക്കമുള്ളവനും ചിട്ടയായ ജീവിതശൈലിയുള്ളവനുമായ അദ്ദേഹത്തിന് ചലച്ചിത്ര ആസ്വാദനത്തിലും, പുസ്തക വായനയിലും, ആത്മകഥ രചനയിലുമായിരുന്നു ('എന്റെ രാജ്യം എന്റെ ജീവിതം') പ്രധാന താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

പാർട്ടിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് ആക്കം കൂട്ടിയ നേതാവെന്ന നിലയിൽ അദ്വാനി തന്നെയാണ് പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്തേക്ക് സ്വാഭാവിക സ്ഥാനാർത്ഥിയായി പരിഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. രാഷ്ട്രീയ സ്വയംസേവക് സംഘ് നേതൃത്വവും പാർട്ടി പ്രവർത്തകരും അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ചു.   

അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

രാമജന്മഭൂമി പ്രസ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തനിക്കുള്ള തീവ്ര ഹിന്ദുത്വ പ്രതിച്ഛായ കാരണം മറ്റു പാർട്ടികൾ സഖ്യത്തിന് മുന്നോട്ട് വരില്ലെന്ന് അദ്വാനി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. 1998-2004 കാലഘട്ടത്തിൽ സഖ്യസർക്കാരിൽ ഉപപ്രധാനമന്ത്രിയായും ആഭ്യന്തരമന്ത്രിയായും പ്രവർത്തിച്ചു. 2009-ൽ സഖ്യത്തിന്റെ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനാർത്ഥിയായി മത്സരിച്ചെങ്കിലും പരാജയപ്പെട്ടു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / തടസ്സമായ ഘടകങ്ങൾ

1995-ൽ മുംബൈ പ്ലീനറി സമ്മേളനത്തിൽ അദ്വാനി തന്നെ സ്വയം പിന്മാറി അടൽ ബിഹാരി വാജ്‌പേയിയുടെ പേര് പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനാർത്ഥിയായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയായിരുന്നു. സഖ്യകക്ഷികളുടെ പിന്തുണ നേടാനുള്ള തന്ത്രപരമായ മാറൽ ആയിരുന്നെങ്കിലും, അത് അദ്ദേഹത്തിന് തിരിച്ചടിയായി; പിന്നീട് 2013-14 കാലഘട്ടത്തിൽ നരേന്ദ്ര മോദിയുടെ വരവോടെ പാർട്ടിയിൽ അദ്വാനി യുഗം അവസാനിക്കുകയും ചെയ്തു.   

8. മുരളി മനോഹർ ജോഷി

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

അലഹബാദ് സർവ്വകലാശാലയിലെ ഭൗതികശാസ്ത്ര പ്രൊഫസറും, ബി.ജെ.പിയുടെ പ്രമുഖരായ മൂന്ന് നേതാക്കളിൽ (വാജ്‌പേയി, അദ്വാനി, ജോഷി) ഒരാളുമായിരുന്നു ഡോ. മുരളി മനോഹർ ജോഷി. 1991-92 കാലഘട്ടത്തിൽ കന്യാകുമാരി മുതൽ ശ്രീനഗറിലെ ലാൽ ചൗക്ക് വരെ 'ഏകതാ യാത്ര' സംഘടിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ്, വൈദിക തത്ത്വചിന്ത, സംസ്കൃത സാഹിത്യം എന്നിവയിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1991-93 കാലഘട്ടത്തിൽ പാർട്ടി അധ്യക്ഷനായിരുന്ന അദ്ദേഹം, പ്രൊഫ. രാജേന്ദ്ര സിംഗുമായുള്ള ആത്മബന്ധത്താലും സംഘപരിവാർ ശൃംഖലകളാലും പിന്തുണയ്ക്കപ്പെട്ടു.   

അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

പാർട്ടി അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ വാജ്‌പേയി മന്ത്രിസഭയിൽ മാനവവിഭവശേഷി, ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക മന്ത്രിയായി പ്രവർത്തിക്കാനേ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞുള്ളൂ. വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്ത് കാര്യമായ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നെങ്കിലും പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിലെത്താനായില്ല.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / തടസ്സമായ ഘടകങ്ങൾ

വാജ്‌പേയി-അദ്വാനി കൂട്ടുകെട്ട് തന്നെയാണ് ജോഷിയുടെ വളർച്ചയെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയത്. വാജ്‌പേയിയെ മിതവാദ മുഖമായും അദ്വാനിയെ സംഘാടകനായും പാർട്ടി ഉയർത്തിക്കാട്ടിയപ്പോൾ ജോഷി പുറത്തായി; കൂടാതെ ബാബറി മസ്ജിദ് കേസിലെ നിയമനടപടികളും അദ്ദേഹത്തിന് തടസ്സമായി.   

9. സോണിയ ഗാന്ധി

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

തകർച്ചയുടെ വക്കിലായിരുന്ന കോൺഗ്രസിനെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ച് 2004-ൽ ഭരണത്തിലേറ്റിയ, കോൺഗ്രസിന്റെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാലം സേവനമനുഷ്ഠിച്ച അധ്യക്ഷയാണ് സോണിയ ഗാന്ധി. ശാന്തതയും പക്വതയും ദൃഢനിശ്ചയവുമുള്ള നേതാവായ അവർക്ക് പഴയ കലാകൃതികളുടെ സംരക്ഷണം, വായന, ഗാർഡനിംഗ് എന്നിവയിലാണ് താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

2004-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കോൺഗ്രസ് 145 സീറ്റുകൾ നേടി ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റക്കക്ഷിയായി. കോൺഗ്രസ് പാർലമെന്ററി പാർട്ടിയും സഖ്യകക്ഷികളും ഇടത് പാർട്ടികളും അവരെ ഏകകണ്ഠമായി നേതാവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു.   

അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

2004 മേയ് 18-ന് സ്വന്തം "ആന്തരിക ശബ്ദം" കേട്ട് താൻ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനം നിരസിക്കുകയാണെന്ന് സോണിയ പ്രഖ്യാപിച്ചു. തുടർന്ന് സാമ്പത്തിക വിദഗ്ദ്ധനായ ഡോ. മൻമോഹൻ സിംഗിനെ പ്രധാനമന്ത്രിയായി നിർദ്ദേശിച്ചു. ഇതിലൂടെ മൻമോഹൻ സിംഗ് ഭരണപരമായ നേതൃത്വവും സോണിയ ഗാന്ധി രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വവും കൈയാളുന്ന ഇരട്ട-അധികാര മാതൃക നിലവിൽ വന്നു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / എതിർത്തവർ

സോണിയ പ്രധാനമന്ത്രിയാകുന്നത് തടയാൻ എതിർ കക്ഷികൾ ശക്തമായ പ്രതിഷേധം നടത്തി. സോണിയ പ്രധാനമന്ത്രിയായാൽ തലമുണ്ഡനം ചെയ്യുമെന്ന് സുഷമ സ്വരാജ് പ്രഖ്യാപിച്ചപ്പോൾ, സുബ്രഹ്മണ്യൻ സ്വാമി സോണിയയുടെ പൗരത്വ പ്രശ്നം ഉന്നയിച്ച് രാഷ്ട്രപതി എ.പി.ജെ. അബ്ദുൾ കലാമിന് കത്തയച്ചു. മകൻ രാഹുൽ ഗാന്ധിക്കും സുരക്ഷാ കാരണങ്ങളാൽ അമ്മ പ്രധാനമന്ത്രിയാകുന്നതിൽ ആശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു.   

10. ജ്യോതി ബസു

വ്യക്തിത്വവും താല്പര്യങ്ങളും

1977 മുതൽ 2000 വരെ പശ്ചിമ ബംഗാൾ മുഖ്യമന്ത്രിയായി തുടർച്ചയായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ച മുതിർന്ന മാർക്സിസ്റ്റ് നേതാവായിരുന്നു ജ്യോതി ബസു. മിതഭാഷിയും പ്രായോഗികമതിയുമായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് രാഷ്ട്രീയ വായന, കായിക മത്സരങ്ങൾ (ഫുട്ബോളും ക്രിക്കറ്റും), ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം എന്നിവയിലായിരുന്നു താല്പര്യം.   

പ്രധാനമന്ത്രിയാകാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും പിന്തുണച്ചവരും

1996 മേയിൽ 13 ദിവസം മാത്രം നീണ്ട വാജ്‌പേയി സർക്കാർ വീണപ്പോൾ, ഐക്യമുന്നണി നേതാക്കളും പാർട്ടി ജനറൽ സെക്രട്ടറി ഹർകിഷൻ സിംഗ് സുർജിതും ബസുവിനെ പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനത്തേക്ക് ക്ഷണിച്ചു.   

അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ട വഴിയും പ്രധാന സംഭവങ്ങളും

വിഷയം തീരുമാനിക്കാൻ ചേർന്ന കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഓഫ് ഇന്ത്യ (മാർക്സിസ്റ്റ്) സെൻട്രൽ കമ്മറ്റി വോട്ടെടുപ്പിലൂടെ സർക്കാരിൽ ചേരേണ്ടതില്ലെന്ന് തീരുമാനിച്ചു. പാർട്ടി വിലക്ക് കാരണം ബസുവിന് അവസരം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടി വരികയും ഐക്യമുന്നണി ദേവെഗൗഡയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും ചെയ്തു.   

പിന്നിൽ നിന്ന് കളിച്ചവർ / വെട്ടിയവർ

പ്രകാശ് കാരാട്ട് ഉൾപ്പെടെയുള്ള പാർട്ടിയിലെ കടുത്ത ആശയവാദി വിഭാഗമാണ് ബസുവിനെ വെട്ടിയത്. കോൺഗ്രസ് പിന്തുണയോടെയുള്ള ന്യൂനപക്ഷ സർക്കാരിൽ ചേരുന്നത് പാർട്ടിയുടെ നയങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണെന്ന് വാദിച്ച് അവർ വോട്ടെടുപ്പിലൂടെ തീരുമാനം തടഞ്ഞു; ഈ തീരുമാനത്തെ ബസു പിന്നീട് "ചരിത്രപരമായ മണ്ടത്തരം" എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു.   

താരതമ്യ വിശകലനവും ഘടനാപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും

പ്രബല നേതാക്കൾക്ക് പകരം സമവായ സ്ഥാനാർത്ഥികൾ

പാർലമെന്റ് വിഭജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, പ്രബലരായ നേതാക്കൾക്ക് പകരം എല്ലാവർക്കും സ്വീകാര്യരായ സമവായ സ്ഥാനാർത്ഥികളെ തെരഞ്ഞെടുക്കാനാണ് സഖ്യങ്ങൾ താല്പര്യപ്പെടുന്നത്. ശരദ് പവാർ, എൽ.കെ. അദ്വാനി, ജ്യോതി ബസു എന്നിവർക്ക് കൃത്യമായ രാഷ്ട്രീയ അടിത്തറ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, അത് തന്നെ അവരുടെ എതിരാളികളെയോ സഖ്യകക്ഷികളെയോ ഭയപ്പെടുത്തി. മറിച്ച് പി.വി. നരസിംഹറാവു, എച്ച്.ഡി. ദേവെഗൗഡ, ഐ.കെ. ഗുജ്‌റാൾ എന്നിവർ ആർക്കും ഭീഷണിയാകാത്ത നേതാക്കളായതുകൊണ്ടാണ് അധികാരത്തിലെത്തിയത്.   

പുറത്തുനിന്നുള്ള പിന്തുണയുടെ അസ്ഥിരത

മന്ത്രിസഭയിൽ പങ്കാളികളാകാതെ പുറത്തുനിന്ന് പിന്തുണ നൽകുന്ന സർക്കാരുകൾ എപ്പോഴും അസ്ഥിരമായിരുന്നു. വി.പി. സിംഗ്, ചന്ദ്രശേഖർ, ദേവെഗൗഡ, ഐ.കെ. ഗുജ്‌റാൾ സർക്കാരുകൾ ഇത്തരത്തിൽ പുറത്തുനിന്നുള്ള പിന്തുണയെ ആശ്രയിച്ചതുകൊണ്ടാണ് അപൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ചത്.   

പാർട്ടിയുടെ പ്രത്യയശാസ്ത്രവും ഭരണാധികാരവും

1996-ൽ ജ്യോതി ബസുവിനെ പ്രധാനമന്ത്രിയാക്കുന്നതിനെതിരെയുള്ള പാർട്ടിയുടെ തീരുമാനം പാർട്ടി നയങ്ങളും ഭരണാധികാരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിന് തെളിവാണ്. ദേശീയ തലത്തിൽ ഭരണം നടത്താനുള്ള അവസരമാണ് പ്രത്യയശാസ്ത്ര തത്വങ്ങൾ കാരണം ഇടത് പാർട്ടികൾക്ക് അന്ന് നഷ്ടമായത്.   

തന്ത്രപരമായ സ്ഥാനത്യാഗവും ഇരട്ട ഭരണ മാതൃകയും

2004-ൽ സോണിയ ഗാന്ധിയുടെ പിന്മാറ്റം ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഇരട്ട ഭരണ മാതൃക കൊണ്ടുവന്നു. പ്രധാനമന്ത്രി സ്ഥാനം നിരസിക്കുകയും എന്നാൽ പാർട്ടി നേതൃത്വം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്തതിലൂടെ പ്രതിപക്ഷ പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ ചെറുക്കാനും 2004 മുതൽ 2014 വരെ സഖ്യസർക്കാരിനെ നയിക്കാനും അവർക്ക് സാധിച്ചു.

എല്ലാം കപ്പിനും ചുണ്ടിനും ഇടയിൽ

ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്ററി സമ്പ്രദായത്തിൽ പ്രധാനമന്ത്രി പദത്തിലെത്തുന്നത് ജനവിധി മാത്രമല്ല, പാർട്ടികൾക്കുള്ളിലെ തന്ത്രങ്ങളും ഭരണഘടനാപരമായ സാഹചര്യങ്ങളും ചേർന്നാണെന്ന് ഈ പഠനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വി.പി. സിംഗ്, ചന്ദ്രശേഖർ, പി.വി. നരസിംഹറാവു, എച്ച്.ഡി. ദേവെഗൗഡ, ഐ.കെ. ഗുജ്‌റാൾ എന്നിവരുടെ ആഗമനം രാഷ്ട്രീയ ശൂന്യതയിലൂടെ സമവായ സ്ഥാനാർത്ഥികൾ ഉയർന്നുവരുന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.

അതേസമയം, ശരദ് പവാർ, എൽ.കെ. അദ്വാനി, മുരളി മനോഹർ ജോഷി, സോണിയ ഗാന്ധി, ജ്യോതി ബസു എന്നിവർക്ക് അവസരം നഷ്ടമായത് ഉൾപാർട്ടി തടസ്സങ്ങളും സഖ്യകക്ഷി സമവാക്യങ്ങളും മൂലമാണ്.   

ദൽഹി വായന : സണ്ണിച്ചായൻ