അദൃശ്യരാകുന്ന ഭരണാധികാരികളും മാധ്യമപ്പുകമറയും:

ഭാരതം നേരിടുന്ന ജനാധിപത്യ പ്രതിസന്ധി

ഒരു ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തിന്റെ കരുത്ത് അളക്കപ്പെടുന്നത് പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ അതിന്റെ നേതാക്കൾ എങ്ങനെ ജനങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെയാണ്. എന്നാൽ സമകാലിക ഇന്ത്യയിൽ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: "പ്രതിസന്ധിയുണ്ടാകുമ്പോൾ അദൃശ്യരാകുക, ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടുക." തോൽവികളുടെയും വീഴ്ചകളുടെയും ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്ത് മന്ത്രിമാർ രാജിവെക്കുന്ന ഒരു കാലം ഇന്ത്യക്കുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന്, പരാജയങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ജനങ്ങളോട് മറുപടി പറയേണ്ടവർ നിശ്ശബ്ദതയുടെ നിഴലുകളിലേക്ക് മറയുകയും, പകരമായി ജനസമ്പർക്ക ഏജൻസികളും മാധ്യമങ്ങളും ചേർന്ന് ജനങ്ങളെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് വഴിതിരിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യുന്ന വിചിത്രമായ കാഴ്ചയാണ് നാം കാണുന്നത്.

ഇത് കേവലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രമല്ല, മറിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ സുതാര്യതയെയും ജനാധിപത്യ ബോധ്യങ്ങളെയും തകർക്കുന്ന കടുത്ത മാനസികമായ വഞ്ചനാരീതിയാണ്. യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ വളച്ചൊടിച്ച് ജനങ്ങളെ സ്വന്തം ചിന്തകളിൽപ്പോലും സംശയിപ്പിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്.

പ്രതിസന്ധികളിലെ അദൃശ്യ സാന്നിധ്യങ്ങൾ

സമീപകാലത്തെ പ്രമുഖമായ ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ പരിശോധിച്ചാൽ ഈ ഒളിച്ചോട്ടത്തിന്റെ ഒരു കൃത്യമായ രീതി നമുക്ക് കാണാൻ സാധിക്കും:

• സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യവും ധനമന്ത്രിയും: രാജ്യത്തെ തൊഴിലില്ലായ്മ നിരക്ക് ഉയരുകയും, സാധാരണക്കാരന്റെ വരുമാനം ഇടിയുകയും, സാമ്പത്തിക വളർച്ച മുരടിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ധനമന്ത്രി നിർമല സീതാരാമൻ മാധ്യമങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പതുക്കെ പിൻവാങ്ങുന്നു. മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ബജറ്റ് പ്രസംഗങ്ങൾക്കും കർശനമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട പത്രസമ്മേളനങ്ങൾക്കും അപ്പുറം, രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള തുറന്ന സംവാദങ്ങളിൽ അവരെ കാണാതാകുന്നു. ബാക്കി വരുന്ന ചോദ്യങ്ങളെ ചാനൽ ചർച്ചകളിലെ അവതാരകരും സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലെ സൈബർ ഗ്രൂപ്പുകളും ചേർന്ന് വക്രീകരിച്ച് ഇല്ലാതാക്കുന്നു.
• ദേശീയ യോഗ്യതാ പ്രവേശന പരീക്ഷാ തട്ടിപ്പും വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയും: ലക്ഷക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ഭാവി ചോദ്യചിഹ്നമാക്കിക്കൊണ്ട് പരീക്ഷാ പേപ്പർ ചോർച്ചയും ക്രമക്കേടുകളും ഉണ്ടായപ്പോൾ രാജ്യം പ്രതീക്ഷിച്ചത് വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയുടെ ശക്തമായ ഇടപെടലും വ്യക്തതയുമായിരുന്നു. എന്നാൽ അതിനുപകരം അദ്ദേഹം ജനമധ്യത്തിൽ നിന്നും താൽക്കാലികമായി അപ്രത്യക്ഷനായി. മാധ്യമങ്ങൾ ഈ വിഷയത്തെ 'വിദ്യാർത്ഥികളും രാഷ്ട്രീയക്കാരും തമ്മിലുള്ള തർക്കമായി' ലഘൂകരിച്ചപ്പോൾ, കൃത്യമായ അന്വേഷണമോ രാജി പ്രഖ്യാപനങ്ങളോ ഇല്ലാതെ "എല്ലാം പിന്നീട് ശരിയാക്കാം" എന്ന പതിവ് വാഗ്ദാനത്തിൽ ആ വലിയ വീഴ്ച മുക്കിക്കളഞ്ഞു.
• വിദേശനയത്തിലെ പാളിച്ചകളും വിദേശകാര്യമന്ത്രിയും: അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ അയൽരാജ്യങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ വിള്ളലുകൾ വീഴുകയോ നയതന്ത്രപരമായ അബദ്ധങ്ങൾ സംഭവിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ എസ്. ജയശങ്കർ അടക്കമുള്ളവർ അടച്ചിട്ട മുറികളിലെ ചർച്ചകളിലേക്ക് ഒതുങ്ങുന്നു. വീഴ്ചകൾ ഒരിക്കലും പരസ്യമായി സമ്മതിക്കപ്പെടാറില്ല; അതിനുപകരം ആഗോളതലത്തിൽ ഭാരതത്തിന്റെ പദവി ഉയരുകയാണ് എന്ന രീതിയിൽ വലിയ പരസ്യ കോലാഹലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് യഥാർത്ഥ പരാജയങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കുന്നു.

'അപ്രത്യക്ഷനാകൽ സിദ്ധാന്തം'

പഴയ കാലത്ത് ഒരു വകുപ്പിൽ വലിയ പരാജയമുണ്ടായാൽ മന്ത്രിമാർ ജനങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ വന്ന് വിശദീകരണം നൽകുകയോ തിരുത്തൽ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുകയോ അല്ലെങ്കിൽ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്ത് രാജി വെക്കുകയോ ചെയ്യുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ പുതിയ നയം ഇതാണ്:

പ്രശ്നമുണ്ടാകുമ്പോൾ പിന്നോട്ട് മാറുക, മിണ്ടാതിരിക്കുക, വിവരസാങ്കേതിക വിഭാഗങ്ങളെയും മാധ്യമങ്ങളെയും ഉപയോഗിച്ച് കഥ മാറ്റുക, പുതിയൊരു വാർത്ത വരുന്നത് വരെ കാത്തിരിക്കുക.

ഈ തന്ത്രത്തിന് പിന്നിലെ യുക്തി ലളിതമാണ്:

മന്ത്രി കാഴ്ചവട്ടത്ത് ഇല്ലെങ്കിൽ ജനങ്ങൾക്ക് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയില്ല.

നേതാക്കൾ മാപ്പ് പറയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആ പരാജയത്തെ "പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ കുപ്രചാരണം" മാത്രമായി ചിത്രീകരിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്.

എത്ര വലിയ പരാജയമുണ്ടായാലും ആരും രാജിവെക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അത് ഭരണവർഗ്ഗത്തിന് നൽകുന്ന സന്ദേശം വ്യക്തമാണ് — എത്ര വീഴ്ച വരുത്തിയാലും നിങ്ങളുടെ അധികാരം സുരക്ഷിതമായിരിക്കും.

സുരക്ഷാ സിദ്ധാന്തവും ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാത്ത അവകാശവാദങ്ങളും

ദേശീയ സുരക്ഷാ ഉപദേഷ്ടാവ് അജിത് ഡോവലിന്റെ പ്രവർത്തന ശൈലിയിലും ഈ രീതി പ്രകടമാണ്. എന്തെങ്കിലും വലിയ വിജയങ്ങൾ (പലപ്പോഴും വ്യക്തമായ തെളിവുകളില്ലാത്തവ) പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോഴോ അല്ലെങ്കിൽ അതിർത്തിയിലെ നിഴൽ ശത്രുക്കളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോഴോ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം മാധ്യമങ്ങൾക്ക് മുന്നിലെത്തുന്നത്. വിജയങ്ങളുടെ മുഴുവൻ പ്രശംസയും വ്യക്തികളിലേക്ക് ചുരുങ്ങുമ്പോൾ, സുരക്ഷാ വീഴ്ചകളോ അതിർത്തിയിലെ യഥാർത്ഥ ആശങ്കകളോ ഉയരുമ്പോൾ ഈ സംവിധാനങ്ങൾ ഒരു രഹസ്യപ്പെട്ടി പോലെ അടയുന്നു. ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവരോട് "ഇത് രഹസ്യ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്, നിങ്ങൾക്ക് രാജ്യസുരക്ഷയെക്കുറിച്ച് അറിയില്ല" എന്ന മറുപടി നൽകി വായടപ്പിക്കുന്നു.

പരമാധികാരത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയും മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്കും

രാജ്യം വലിയ ആഭ്യന്തര കലാപങ്ങളിലൂടെയോ അതിർത്തി സംഘർഷങ്ങളിലൂടെയോ കടന്നുപോകുമ്പോൾ പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി, ആഭ്യന്തര മന്ത്രി അമിത് ഷാ എന്നിവരും പലപ്പോഴും കൃത്യമായ വാർത്താസമ്മേളനങ്ങൾ വിളിക്കാനോ ജനങ്ങളോട് നേരിട്ട് സംവദിക്കാനോ തയ്യാറാകാതെ ആഴ്ചകളോളം നിശ്ശബ്ദത പാലിക്കാറുണ്ട്. പിന്നീട് അവർ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് "ശക്തമായ ഭാരതം" എന്ന വൈകാരിക പ്രസംഗങ്ങളുമായാണ്.

ഇവിടെ ഏറ്റവും വലിയ പരാജയം രാജ്യത്തെ മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങളുടേതാണ്. ഒരു പ്രതിസന്ധിയുണ്ടാകുമ്പോൾ ഭരണാധികാരികളെ ചർച്ചാമുറികളിൽ ഇരുത്തി വിചാരണ ചെയ്യുന്നതിന് പകരം, അവർക്കായി പുകമറ തീർക്കാനാണ് മാധ്യമങ്ങൾ ശ്രമിക്കുന്നത്. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ പൗരസഹായ നിധി പോലെയുള്ള പൊതുസംഭാവനകളുടെയും പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പണത്തിന്റെ വിനിയോഗത്തെക്കുറിച്ചും ഉള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പോലും പലപ്പോഴും ചർച്ചകളിൽ വരാതെ പോകുന്നു. ഒരു ചാനൽ ചർച്ചയിൽ നിന്നും മറ്റൊരു മതപരമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ ഉള്ള വിവാദങ്ങളിലേക്ക് ജനശ്രദ്ധ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു.

സംശയം: സംരക്ഷകരോ അതോ...?

വർഷങ്ങളായി തുടരുന്ന ഈ ഒളിച്ചോട്ടവും ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്മയും ജനങ്ങളിൽ കടുത്ത നിരാശയും സംശയവുമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്. സ്വന്തം വീഴ്ചകൾ ഒളിച്ചുവെക്കുകയും സുതാര്യത ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതികൾ ഒരു ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തിന് ചേർന്നതല്ല. ജനങ്ങളെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് (ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, വൻകിട മുതലാളിമാരുടെ പ്രീണനം) വ്യതിചലിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി നിരന്തരം വ്യാജ ശത്രുക്കളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് രാജ്യത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര ശക്തിയെയാണ് ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഭരണകൂടം എന്നത് പ്രതിസന്ധികളിൽ ജനങ്ങൾക്ക് താങ്ങാകേണ്ട ഒന്നാണ്. എന്നാൽ ജനങ്ങൾ ദുരിതത്തിലാകുമ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും വോട്ട് ചോദിക്കാൻ മാത്രം വരികയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സംവിധാനം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മുഖംമൂടി അണിഞ്ഞ ഒരു വലിയ അപകടമാണ്.

പരാജയം ജനങ്ങളോട് സമ്മതിക്കണം

ഇന്ത്യയിലെ ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം വിജയങ്ങളുടെ തിളക്കത്തിൽ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാനും പരാജയങ്ങളുടെ ഇരുട്ടിൽ ഒളിക്കാനും ശീലിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥ മാറണമെങ്കിൽ ജനങ്ങൾ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കണം. ഒരു മന്ത്രിയുടെ വകുപ്പ് പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം നിഴലുകളിലേക്ക് മറയുകയല്ല, മറിച്ച് ജനങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിലേക്ക് വന്ന് മറുപടി പറയണം എന്ന അടിസ്ഥാന ജനാധിപത്യ തത്വം നാം വീണ്ടെടുത്തേ മതിയാകൂ. കാരണം, ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാത്ത അധികാരം ജനാധിപത്യമല്ല, മറിച്ച് ജനങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള വഞ്ചനയാണ്.

ദൽഹി വായനയിൽ ആർ ജെ

The Vanishing Leaders and the Media Smokescreen: Bharat’s Democratic Crisis

The strength of a democratic nation is measured by how its leaders face the public during times of crisis. However, a new political culture has emerged in contemporary India: "vanish during a crisis, escape from questions." There was a time in India when ministers resigned by taking responsibility for failures and shortcomings. But today, when failures occur, those accountable to the people retreat into the shadows of silence. In turn, public relations agencies and the media collaborate to divert public attention away from the real issues.

This is not merely a political strategy; it is a severe psychological manipulation (gaslighting) that destroys the nation's transparency and democratic convictions. It is a state where realities are twisted to make people doubt their own thoughts.

The Disappearing Acts in Times of Crisis

If we examine some prominent recent examples, a clear pattern of this evasion becomes visible:

• The Economic Slowdown and the Finance Minister: When the country's unemployment rate rises, the income of the common man plummets, and economic growth stagnates, Finance Minister Nirmala Sitharaman gradually withdraws from direct questions from the media. Beyond pre-prepared budget speeches and strictly controlled press conferences, she vanishes from open debates regarding the nation's economic realities. Television anchors and cyber groups on social media warp and eliminate the remaining questions.
• The National Eligibility cum Entrance Test (NEET) Fraud and the Education Minister: When exam paper leaks and irregularities erupted, jeopardizing the future of millions of students, the nation expected a strong intervention and clarity from the Education Minister. Instead, he temporarily disappeared from public view. While the media downplayed the issue as a mere "clash between students and politicians," the massive failure was buried in the usual promise of "everything will be fixed later," without any proper investigation or resignation.
• Foreign Policy Missteps and the External Affairs Minister: When rifts form in relationships with neighboring countries on the international stage or diplomatic blunders occur, leaders like S. Jaishankar confine themselves to closed-door meetings. Failures are never publicly acknowledged; instead, massive public relations spectacles are created around "India's rising global stature" to conceal the actual shortcomings.

'The Disappear Doctrine'

In the past, if a major failure occurred in a department, ministers would come before the public to offer explanations, take corrective measures, or resign by accepting moral responsibility. Today, the new policy is this:

When a problem explodes, step back, stay silent, change the narrative using information technology cells and the media, and wait until the next headline takes over.

The logic behind this strategy is simple:

If the minister is out of sight, the public cannot ask questions.

If the leaders do not apologize, it is easy to frame the failure as mere "opposition propaganda."

If no one resigns regardless of how massive the failure is, the message to the ruling class is clear — your power remains secure no matter how much you fail.

The Security Doctrine and Unverifiable Claims

This operational style is also evident in the functioning of National Security Advisor Ajit Doval. He appears before the media only when declaring major successes (often without clear evidence) or when speaking about shadow enemies at the border. While the entire credit for successes is centralized around individuals, these systems close like a black box when security lapses or genuine border anxieties arise. Those who question are silenced with the reply, "This is of a confidential nature, you do not understand national security."

The Silence of Sovereignty and the Role of the Media

When the country passes through major internal conflicts or border tensions, Prime Minister Narendra Modi and Home Minister Amit Shah also frequently remain silent for weeks, refraining from calling proper press conferences or interacting directly with the public. They reappear later with emotional speeches about a "strong India."

The greatest failure here belongs to the mainstream media. Instead of putting the rulers on trial in their discussion rooms during a crisis, the media attempts to create a smokescreen for them. Even questions regarding the utilization of public donations and funds from public sector undertakings, such as the PM CARES Fund, rarely make it to the debates. Public attention is abruptly diverted from one channel discussion to another religious or political controversy.

The Suspicion: Protectors or...?

This years-long evasion and lack of accountability create deep frustration and suspicion among the public. Hiding one's own failures and destroying transparency do not suit a democratic country. Constantly creating fake enemies to divert people from real issues (poverty, unemployment, corporate appeasement) only weakens the internal strength of the nation.

A government is an entity that should support its people during crises. A system that disappears when people are in distress and appears only to demand votes is a grave danger wearing the mask of democracy.

Failure should be acknowledged to the people.

The current political leadership in India has habituated itself to appearing only in the glow of success and hiding in the darkness of failure. If this situation is to change, citizens must keep asking questions. When a minister's department fails, they must not vanish into the shadows; instead, we must reclaim the fundamental democratic principle that they must come into the light of the public and answer. Because accountability-free power is not democracy; it is a betrayal of the people.

AarJay in Delhi Vayana

गायब होते राजनेता और मीडिया की धुंध: भारत के सामने गहराता लोकतांत्रिक संकट

किसी भी लोकतांत्रिक देश की ताकत का अंदाजा इस बात से लगाया जाता है कि संकट के समय उसके नेता जनता का सामना किस तरह करते हैं। लेकिन समकालीन भारत में एक नई राजनीतिक संस्कृति ने जन्म लिया है: "संकट आते ही गायब हो जाना और सवालों से मुंह मोड़ लेना।" भारत में एक ऐसा समय भी था जब विभागों की नाकामियों और कमियों की नैतिक जिम्मेदारी लेते हुए मंत्री इस्तीफा दे दिया करते थे। लेकिन आज, जब विफलताएं सामने आती हैं, तो जनता के प्रति जवाबदेह लोग चुप्पी की परछाई में छिप जाते हैं। बदले में, जनसंपर्क (PR) एजेंसियां और मीडिया मिलकर जनता का ध्यान असल मुद्दों से भटकाने का काम करते हैं।

यह केवल एक राजनीतिक रणनीति नहीं है; यह एक गंभीर मनोवैज्ञानिक हेरफेर (गैसलाइटिंग) है जो देश की पारदर्शिता और लोकतांत्रिक विश्वास को नष्ट करती है। यह एक ऐसी स्थिति है जहां हकीकत को इस तरह मरोड़ा जाता है कि लोग अपने ही विचारों और आंसुओं पर संदेह करने लगें।

संकट के समय 'गायब' होने का खेल

यदि हम हाल के कुछ प्रमुख उदाहरणों पर गौर करें, तो इस पलायन का एक स्पष्ट पैटर्न (तरीका) दिखाई देता है:

• आर्थिक मंदी और वित्त मंत्री: जब देश में बेरोजगारी की दर बढ़ती है, आम आदमी की आमदनी घटती है और आर्थिक विकास रुक जाता है, तब वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण मीडिया के सीधे सवालों से धीरे-धीरे दूरी बना लेती हैं। पहले से तैयार बजट भाषणों और कड़े नियंत्रण वाले संवाददाता सम्मेलनों से परे, वह देश की आर्थिक वास्तविकताओं पर होने वाली खुली बहसों से गायब हो जाती हैं। टेलीविजन एंकर और सोशल मीडिया के साइबर ग्रुप बाकी बचे सवालों को तोड़-मरोड़ कर खत्म कर देते हैं।
• नीट (NEET) परीक्षा घोटाला और शिक्षा मंत्री: जब परीक्षा के पेपर लीक और धांधली की खबरें आईं, जिससे लाखों छात्रों का भविष्य दांव पर लग गया, तब देश को शिक्षा मंत्री से एक सख्त कदम और स्पष्टीकरण की उम्मीद थी। इसके बजाय, वह अस्थायी रूप से जनता की नजरों से गायब हो गए। जहां मीडिया ने इस गंभीर मुद्दे को 'छात्रों और राजनेताओं के बीच का विवाद' बताकर हल्का कर दिया, वहीं बिना किसी उचित जांच या इस्तीफे के, "सब कुछ बाद में ठीक कर दिया जाएगा" के घिसे-पिटे वादे के नीचे इस बड़ी विफलता को दफन कर दिया गया।
• विदेश नीति की खामियां और विदेश मंत्री: जब अंतर्राष्ट्रीय मंच पर पड़ोसी देशों के साथ संबंधों में दरारें आती हैं या कूटनीतिक गलतियां होती हैं, तो एस. जयशंकर जैसे नेता खुद को बंद कमरों की बैठकों तक सीमित कर लेते हैं। विफलताओं को कभी भी सार्वजनिक रूप से स्वीकार नहीं किया जाता है; इसके बजाय, वास्तविक कमियों को छिपाने के लिए "वैश्विक स्तर पर भारत के बढ़ते कद" का एक बड़ा जनसम्पर्क (PR) तमाशा खड़ा कर दिया जाता है।

'अंतर्ध्यान सिद्धांत' (The Disappear Doctrine)

अतीत में, यदि किसी विभाग में कोई बड़ी विफलता होती थी, तो मंत्री जनता के सामने आकर स्पष्टीकरण देते थे, सुधारात्मक कदम उठाते थे, या इस्तीफा दे देते थे। आज की नई नीति यह है:

जब कोई समस्या सामने आए, तो पीछे हट जाओ, चुप रहो, सूचना प्रौद्योगिकी (IT) सेल और मीडिया का उपयोग करके पूरी कहानी बदल दो, और तब तक प्रतीक्षा करो जब तक कि कोई नई सुर्खी पुरानी विफलता को दबा न दे।

इस रणनीति के पीछे का तर्क बेहद सरल है:

यदि मंत्री नजरों से दूर है, तो जनता सवाल नहीं पूछ सकती।

यदि नेता माफी नहीं मांगते हैं, तो विफलता को "विपक्ष का दुष्प्रचार" कहकर खारिज करना आसान हो जाता है।

विफलता कितनी भी बड़ी क्यों न हो, यदि कोई इस्तीफा नहीं देता है, तो सत्ताधारी वर्ग को स्पष्ट संदेश जाता है — आप चाहे जितने भी विफल हों, आपकी सत्ता सुरक्षित है।

सुरक्षा सिद्धांत और असत्यापित दावे

यह कार्यशैली राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार अजीत डोभाल के कामकाज में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। वह मीडिया के सामने तभी आते हैं जब किसी बड़ी सफलता (अक्सर बिना किसी स्पष्ट सबूत के) की घोषणा करनी हो या सीमा पर किसी अदृश्य दुश्मन के बारे में बात करनी हो। जहां सफलताओं का पूरा श्रेय व्यक्तियों के इर्द-गिर्द केंद्रित कर दिया जाता है, वहीं सुरक्षा में चूक या सीमा पर वास्तविक चिंताओं के उठने पर ये पूरी व्यवस्था एक 'ब्लैक बॉक्स' (रहस्यमयी बक्से) की तरह बंद हो जाती है। सवाल उठाने वालों को यह कहकर खामोश कर दिया जाता है कि "यह मामला बेहद गोपनीय है, आप राष्ट्रीय सुरक्षा को नहीं समझते।"

संप्रभुता की चुप्पी और मीडिया की भूमिका

जब देश आंतरिक संघर्षों या सीमा पर तनाव के बड़े दौर से गुजर रहा होता है, तब प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी और गृह मंत्री अमित शाह भी अक्सर हफ्तों तक खामोश रहते हैं, और उचित प्रेस कॉन्फ्रेंस करने या सीधे जनता से संवाद करने से कतराते हैं। वे बाद में "मजबूत भारत" के भावनात्मक भाषणों के साथ सीधे मंच पर प्रकट होते हैं।

यहाँ सबसे बड़ी विफलता मुख्यधारा के मीडिया की है। संकट के समय शासकों को अपने चर्चा कक्षों (Studios) में कटघरे में खड़ा करने के बजाय, मीडिया उनके लिए एक ढाल या धुंध तैयार करने का प्रयास करता है। यहाँ तक कि 'पीएम केयर्स फंड' (PM CARES Fund) जैसे सार्वजनिक दान और सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रमों (PSUs) से लिए गए धन के उपयोग से जुड़े सवाल भी शायद ही कभी बहसों का हिस्सा बनते हैं। जनता का ध्यान अचानक एक चैनल चर्चा से हटाकर किसी अन्य धार्मिक या राजनीतिक विवाद की ओर मोड़ दिया जाता है।

संदेह: रक्षक या कुछ और...?

सालों से चली आ रही यह जवाबदेही की कमी और पलायनवाद जनता के बीच गहरा असंतोष और संदेह पैदा करता है। अपनी विफलताओं को छिपाना और पारदर्शिता को नष्ट करना एक लोकतांत्रिक देश को शोभा नहीं देता। वास्तविक मुद्दों (गरीबी, बेरोजगारी, कॉर्पोरेट तुष्टिकरण) से लोगों का ध्यान भटकाने के लिए लगातार फर्जी दुश्मन पैदा करना देश की आंतरिक शक्ति को कमजोर करता है।

सरकार एक ऐसी व्यवस्था है जिसे संकट के समय अपनी जनता का संबल बनना चाहिए। जो व्यवस्था लोगों के संकट में गायब हो जाए और केवल वोट मांगने के लिए प्रकट हो, वह लोकतंत्र का मुखौटा पहने एक गंभीर खतरा है।

जनता के सामने अपनी विफलता स्वीकार करनी चाहिए

भारत का वर्तमान राजनीतिक नेतृत्व केवल सफलता की चमक में दिखाई देने और विफलता के अंधेरे में छिप जाने का आदी हो चुका है। यदि इस स्थिति को बदलना है, तो नागरिकों को लगातार सवाल पूछते रहना होगा। जब किसी मंत्री का विभाग विफल होता है, तो उन्हें परछाइयों में गायब नहीं होना चाहिए; इसके बजाय, हमें इस बुनियादी लोकतांत्रिक सिद्धांत को वापस पाना होगा कि उन्हें जनता के सामने उजाले में आकर जवाब देना होगा। क्योंकि जवाबदेही से मुक्त सत्ता लोकतंत्र नहीं, बल्कि जनता के साथ एक विश्वासघात है।

#PoliticalAccountability #IndianPolitics #DemocracyInCrisis #MediaSmokescreen #GovernanceFailure #QuestionThePowerful #LutyensDelhi #NarendraModi #AmitShah #NirmalaSitharaman #SJaishankar #AjitDoval #PublicTrust #SystemicRot #GaslightingTheNation #PolicyFailure #EconomicCrisis #NEETScam #ForeignPolicyBlunders #MediaSpin #ITCellPropaganda #NoMoreSilence #DemandAnswers #CitizenRights #TransparencyNow #DemocraticValues #PoliticalSpin #PeoplePower #AccountableGovernance #StandInTheLight